Wok\u00f3\u0142 potrzeb bia\u0142kowych cz\u0142owieka oraz \u017ar\u00f3de\u0142 ich zaspokajania naros\u0142o wiele b\u0142\u0119dnych przekona\u0144. Okazuje si\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 Europejczyk\u00f3w i Amerykan\u00f3w spo\u017cywa a\u017c trzykrotnie wi\u0119cej bia\u0142ka, ni\u017c przewiduje norma \u015awiatowej Organizacji Zdrowia, cho\u0107 coraz cz\u0119\u015bciej s\u0142ycha\u0107 g\u0142osy, \u017ce i ta jest zawy\u017cona. Tymczasem nadmiar bia\u0142ka przyczynia si\u0119 nie tylko do chor\u00f3b nerek czy osteoporozy, ale i mia\u017cd\u017cycy, bia\u0142aczki, schizofrenii. Przestaje wi\u0119c dziwi\u0107, dlaczego choroby te mno\u017c\u0105 si\u0119 w szybkim tempie.<\/p>\n
Bia\u0142ko jest jednym z trzech podstawowych sk\u0142adnik\u00f3w pokarmowych, obok t\u0142uszcz\u00f3w i w\u0119glowodan\u00f3w. S\u0142u\u017cy do budowania i odnawiania kom\u00f3rek, tkanek, enzym\u00f3w, hormon\u00f3w, hemoglobiny. Jest \u017ar\u00f3d\u0142em energii w sytuacji g\u0142odu, gdy brakuje t\u0142uszcz\u00f3w i w\u0119glowodan\u00f3w. Syntetyzowanie si\u0119 bia\u0142ek jest te\u017c potrzebne do tworzenia przeciwcia\u0142, niezb\u0119dnych do zwalczania infekcji wirusowych i bakteryjnych. Ka\u017cdy z nas w 20% wagi sk\u0142ada si\u0119 z bia\u0142ka.<\/p>\n
Kt\u00f3re bia\u0142ko jest pe\u0142nowarto\u015bciowe?<\/strong><\/p>\n Wsp\u00f3\u0142czesny przemys\u0142 mi\u0119sny tworzy \u015bwiatow\u0105 struktur\u0119 hodowlano-handlow\u0105. Jej istotnym elementem jest przekonanie konsumenta o konieczno\u015bci jadania mi\u0119sa dla zachowania zdrowia. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi ulega wi\u0119c b\u0142\u0119dnemu przekonaniu, \u017ce pe\u0142nowarto\u015bciowe bia\u0142ko organizm mo\u017ce przyswoi\u0107 tylko z mi\u0119sa. Takie stanowisko, popierane przez cz\u0119\u015b\u0107 lekarzy, wprowadza jednak konsument\u00f3w w b\u0142\u0105d.<\/p>\n W sk\u0142ad bia\u0142ek wchodz\u0105 dwadzie\u015bcia dwa aminokwasy, kt\u00f3rych kombinacja jest r\u00f3\u017cna. Ka\u017cda kom\u00f3rka i tkanka produkuje okre\u015blone dla siebie bia\u0142ko, w kt\u00f3rym kolejno\u015b\u0107 aminokwas\u00f3w jest zale\u017cna od indywidualnego genotypu. Ponadto odmienne bia\u0142ka wchodz\u0105 w sk\u0142ad ko\u015bci, mi\u0119\u015bni, krwi, enzym\u00f3w itp. Aminokwasy, z kt\u00f3rych sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 wszystkie bia\u0142ka (ro\u015blinne i zwierz\u0119ce), s\u0105 takie same. Problem polega na tym, \u017ce z dwudziestu dw\u00f3ch aminokwas\u00f3w potrzebnych nam do syntezy bia\u0142kowej o\u015bmiu nie potrafimy syntetyzowa\u0107 i musimy je dostarczy\u0107 w pokarmie. S\u0105 to tzw. aminokwasy egzogenne[1]. Ca\u0142\u0105 \u00f3semk\u0119 potrzebnych nam aminokwas\u00f3w zawiera tylko mi\u0119so[2], jajko (uznane za wz\u00f3r pod tym wzgl\u0119dem) oraz mleko i jego przetwory. W\u0142a\u015bnie z tego powodu produkty ro\u015blinne uznawane by\u0142y za mniej warto\u015bciowe \u017ar\u00f3d\u0142o bia\u0142ka dla cz\u0142owieka. Jednak badania naukowe dowiod\u0142y, \u017ce pokarm wy\u0142\u0105cznie ro\u015blinny mo\u017ce dostarczy\u0107 wszystkich niezb\u0119dnych aminokwas\u00f3w w prawid\u0142owych proporcjach, je\u015bli odpowiednio zestawimy produkty[3]. Nale\u017cy te\u017c pami\u0119ta\u0107, \u017ce o tym, czy bia\u0142ko jest pe\u0142nowarto\u015bciowe, decyduje nie tylko zawarto\u015b\u0107 aminokwas\u00f3w, ale te\u017c stopie\u0144 ich przyswajalno\u015bci przez organizm. To z kolei zale\u017cy od ilo\u015bci spo\u017cytego bia\u0142ka, ilo\u015bci bia\u0142ka przyswojonego przez przew\u00f3d pokarmowy i \u2013 co najwa\u017cniejsze \u2013 ilo\u015bci bia\u0142ka zatrzymanego przez organizm. Warto\u015b\u0107 bia\u0142ka polega na w\u0142a\u015bciwej proporcji aminokwas\u00f3w egzogennych w pokarmie. Je\u017celi dany produkt zawiera wi\u0119kszo\u015b\u0107 aminokwas\u00f3w w ilo\u015bci odpowiadaj\u0105cej 100% wzoru ich przyswajalno\u015bci, a tylko jeden z niezb\u0119dnej \u00f3semki egzogennych b\u0119dzie w ilo\u015bci 50%, to warto\u015b\u0107 spo\u017cytego w tym pokarmie bia\u0142ka pozostanie na poziomie tych 50%. Reszt\u0119 organizm wykorzysta na potrzeby energetyczne, zamiast budulcowe.<\/p>\n Je\u015bli we\u017amiemy pod uwag\u0119 to, \u017ce ilo\u015b\u0107 bia\u0142ka w r\u00f3\u017cnych produktach spo\u017cywczych nie pokrywa si\u0119 z ich przyswajalno\u015bci\u0105, otrzymamy odpowied\u017a, czy bia\u0142ko ro\u015blinne jest pe\u0142nowarto\u015bciowe. Oczywi\u015bcie, \u017ce tak, ale pod warunkiem urozmaiconej diety. Tzw. aminokwas ograniczaj\u0105cy (np. ten na poziomie 50%) wyst\u0119puj\u0105cy w danym produkcie musi by\u0107 dostarczony z innego produktu, by posi\u0142ek by\u0142 kompletny i dobrze przyswojony. Takim najprostszym i niezawodnym po\u0142\u0105czeniem bia\u0142kowym jest pokarm z jakiegokolwiek zbo\u017ca, np. kaszy, pieczywa, m\u0105ki, z dodatkiem mleka lub ro\u015blin str\u0105czkowych, np. fasoli, grochu, soi, soczewicy[4]. Ro\u015bliny str\u0105czkowe uzupe\u0142niaj\u0105 te\u017c warto\u015b\u0107 bia\u0142kow\u0105 ry\u017cu, makaronu, kukurydzy, p\u0142atk\u00f3w zbo\u017cowych, orzech\u00f3w, ziaren s\u0142onecznika, dyni i sezamu. Dobrym po\u0142\u0105czeniem dla warzyw s\u0105 orzechy, kasza jaglana, ziarna sezamowe, ry\u017c i kukurydza. Te dwie ostatnie ro\u015bliny doskonale \u0142\u0105cz\u0105 si\u0119 z fasolk\u0105 szparagow\u0105, zielonym groszkiem, brukselk\u0105 i kalafiorem, podobnie jak grzyby s\u0105 cennym dodatkiem do warzyw. Dodatek jajka, mleka czy sera podnosi warto\u015b\u0107 bia\u0142kow\u0105 ka\u017cdej jarskiej potrawy, co mo\u017ce by\u0107 istotne dla os\u00f3b przyzwyczajonych do du\u017cych ilo\u015bci mi\u0119sa.<\/p>\n Ile bia\u0142ka naprawd\u0119 potrzebujemy?<\/strong><\/p>\n Nast\u0119pna kontrowersja dotyczy ilo\u015bci potrzebnego nam bia\u0142ka. Jeszcze sto lat temu zalecano 100 g bia\u0142ka dziennie. Nieco p\u00f3\u017aniej dawk\u0119 t\u0119 zmniejszono do 50 g. Brane obecnie pod uwag\u0119 normy spo\u017cycia bia\u0142ka wahaj\u0105 si\u0119 od 30 do 55 g dziennie, zale\u017cnie od wagi. Jednak wci\u0105\u017c s\u0142ycha\u0107 g\u0142osy kwestionuj\u0105ce nawet t\u0119 norm\u0119. Zwolennicy dalszego ograniczania ilo\u015bci zalecanego bia\u0142ka powo\u0142uj\u0105 si\u0119 na zestawienie sk\u0142adu mleka, kt\u00f3rym karmi\u0105 swe m\u0142ode mi\u0119so\u017cerne drapie\u017cniki, owoco\u017cerne ma\u0142py, wszystko\u017cerne \u015bwinie i ludzie. Zawarto\u015b\u0107 bia\u0142ka w mleku kotki wynosi w przybli\u017ceniu 11%, w mleku maciory \u2013 15%, w mleku ma\u0142piej matki \u2013 2,3%, w mleku matki ludzkiej \u2013 1,25-2,7%. Mleko krowie zawiera nieco ponad 3% bia\u0142ka, przez co nie nadaje si\u0119 dla dziecka ludzkiego i musi by\u0107 podawane rozcie\u0144czone.<\/p>\n Niski procent bia\u0142ka w mleku kobiecym dowodzi, jak niewiele bia\u0142ka potrzebuje cz\u0142owiek, skoro w niemowl\u0119ctwie \u2013 okresie najbardziej dynamicznego rozwoju i wzrostu \u2013 wystarcza mu taka dawka. Jej przekraczanie prowadzi do oty\u0142o\u015bci i chor\u00f3b, co zdarza si\u0119 niemowl\u0119tom karmionym mlekiem krowim. Ciel\u0119 osi\u0105ga przecie\u017c dojrza\u0142o\u015b\u0107 szybciej, bo ju\u017c w wieku 10 miesi\u0119cy, natomiast cz\u0142owiek w wieku 13 lat. Jego fizyczny i biologiczny rozw\u00f3j musi by\u0107 zsynchronizowany z rozwojem umys\u0142owym i dojrzewaniem spo\u0142ecznym. Nienaturalne przyspieszenie fizycznego rozwoju nadmiern\u0105 ilo\u015bci\u0105 bia\u0142ka, zar\u00f3wno w okresie niemowl\u0119cym, jak i p\u00f3\u017aniej, prowadzi do zachwiania proporcji mi\u0119dzy dojrza\u0142o\u015bci\u0105 biologiczn\u0105 a umys\u0142ow\u0105 i emocjonaln\u0105. Ponadto nadmiar bia\u0142ka ogranicza szans\u0119 d\u0142ugowieczno\u015bci.<\/p>\n Por\u00f3wnanie sk\u0142adu mleka karmi\u0105cych zwierz\u0105t i cz\u0142owieka prowadzi do jednego wniosku: skoro w okresie wzrostu i rozwoju wystarczaj\u0105 dziecku tak ma\u0142e ilo\u015bci bia\u0142ka, to znaczy, \u017ce po tym okresie potrzeby cz\u0142owieka nie wzrastaj\u0105, lecz si\u0119 obni\u017caj\u0105, i to kilkakrotnie.<\/p>\n Nadmiar bia\u0142ka a choroby<\/strong><\/p>\n Ka\u017cdy organizm ma pewn\u0105 granic\u0119 tolerancji na nadmiar bia\u0142ka i potrafi si\u0119 go pozby\u0107. Jednak spo\u017cywanie go w ilo\u015bci przekraczaj\u0105cej t\u0119 granic\u0119 obci\u0105\u017ca w\u0105trob\u0119 i nerki, zmuszaj\u0105c je stale do usuwania zb\u0119dnego balastu, co doprowadza stopniowo do patologicznych zmian w obu organach. Dotyczy to zar\u00f3wno bia\u0142ka zwierz\u0119cego, jak i ro\u015blinnego.<\/p>\n Jednym z najbardziej paradoksalnych zjawisk we wsp\u00f3\u0142czesnej wiedzy o \u017cywieniu, jak twierdzi dr Maria Grodecka[5], jest uznanie gnilnego rozpadu bia\u0142ka zwierz\u0119cego w ludzkich jelitach za zjawisko normalne, z uwagi na powszechno\u015b\u0107 jego wyst\u0119powania. Trudno jednak m\u00f3wi\u0107 o powszechno\u015bci, skoro badanymi by\u0142y tylko osoby od\u017cywiaj\u0105ce si\u0119 mi\u0119sem. (Okazuje si\u0119, \u017ce u wegetarian procesy gnilne nie zachodz\u0105!). Rezultatem takiego stanowiska nauki jest uznanie za zb\u0119dn\u0105 zmian\u0119 sposobu od\u017cywiania. Ludzki przew\u00f3d pokarmowy jest doskonale przystosowany do tego, by przekazywa\u0107 do krwi takie sk\u0142adniki od\u017cywcze jak aminokwasy, glukoz\u0119, kwasy t\u0142uszczowe, witaminy i sk\u0142adniki mineralne z pokarm\u00f3w ro\u015blinnych, jednak na skutek b\u0142\u0119dnego sposobu od\u017cywiania przenikaj\u0105 do krwi produkty fermentacyjnego rozpadu cukr\u00f3w: alkohol i kwas octowy, oraz produkty gnilnego rozpadu bia\u0142ka, czyli fenol, skatol, krezol i inne toksyny.<\/p>\n Kolejnym paradoksem jest uznanie przez medycyn\u0119 leukocytozy za stan normalny. W po\u0142owie XIX wieku niemiecki uczony Rudolf Virchow odkry\u0142, \u017ce pod wp\u0142ywem jadania gotowanego bia\u0142ka zwierz\u0119cego gwa\u0142townie wzrasta liczba bia\u0142ych cia\u0142ek we krwi. Zjawisko to nazwano leukocytoz\u0105. Wiadomo, \u017ce wzrost bia\u0142ych cia\u0142ek krwi jest reakcj\u0105 obronn\u0105 organizmu na zatrucie lub infekcj\u0119. Ale poniewa\u017c Virchow stwierdzi\u0142 tak\u0105 sam\u0105 reakcj\u0119 u wszystkich badanych, uzna\u0142 j\u0105 za normaln\u0105 \u2013 podobnie jak uczyniono to w przypadku proces\u00f3w gnilnych w przewodzie pokarmowym. I raczej bez wp\u0142ywu na oficjalne stanowisko nauki pozosta\u0142y p\u00f3\u017aniejsze badania innego uczonego, Paw\u0142a Ko\u0142czakowa, kt\u00f3ry dowi\u00f3d\u0142, \u017ce pokarm niegotowany, jadany w stanie naturalnym, nie powoduje leukocytozy.<\/p>\n Na nadmiar bia\u0142ka w organizmie wskazuje si\u0119 jako na przyczyn\u0119 bia\u0142aczki. Ju\u017c leukocytoza jest sygna\u0142em, \u017ce wprowadzenie gotowanego bia\u0142ka zwierz\u0119cego do przewodu pokarmowego organizm ludzki traktuje jako wtargni\u0119cie niebezpiecznych substancji toksycznych, mobilizuj\u0105c do ich zwalczania bia\u0142e cia\u0142ka krwi (st\u0105d ich podwy\u017cszona liczba). A leukemia, czyli bia\u0142aczka, jest nast\u0119pstwem takiego przeci\u0105\u017cenia funkcji ochronnych bia\u0142ych krwinek, \u017ce organizm gubi si\u0119, co prowadzi do ich nadprodukcji i choroby. Wiele lat temu czasopismo medyczne \u201eLancet\u201d donios\u0142o, \u017ce u dzieci chorych na bia\u0142aczk\u0119 uzyskiwano bardzo dobre efekty lecznicze, stosuj\u0105c diet\u0119 niskobia\u0142kow\u0105[6]. Statystyki wskazuj\u0105 na wzrost liczby zachorowa\u0144 na bia\u0142aczk\u0119 w tych krajach, w kt\u00f3rych wzrasta spo\u017cycie mi\u0119sa. Ta zale\u017cno\u015b\u0107 dotyczy zreszt\u0105 wszelkich odmian raka, a szczeg\u00f3lnie raka odbytu \u2013 im wi\u0119ksze spo\u017cycie mi\u0119sa, tym wi\u0119cej chor\u00f3b nowotworowych.<\/p>\n T\u0119 sam\u0105 prawid\u0142owo\u015b\u0107 mo\u017cna zauwa\u017cy\u0107 w odniesieniu do chor\u00f3b uk\u0142adu kr\u0105\u017cenia. To, \u017ce t\u0142uszcze zwierz\u0119ce maj\u0105 szkodliwy wp\u0142yw na stan naczy\u0144 krwiono\u015bnych wiadomo od dawna, ale ostatnio coraz wi\u0119cej lekarzy i dietetyk\u00f3w jest zdania, \u017ce nie mniejszym szkodnikiem jest bia\u0142ko. Ju\u017c 30 lat temu \u201eScience News\u201d opublikowa\u0142 badania, z kt\u00f3rych wynika\u0142o, \u017ce nawet niewielki wzrost ilo\u015bci bia\u0142ka we krwi obni\u017ca dop\u0142yw tlenu o 60%[7]. Eksperyment przeprowadzony przez naukowc\u00f3w uniwersytetu w Pittsburgu na grupie ch\u0119tnych dowi\u00f3d\u0142, \u017ce ma\u0142a ilo\u015b\u0107 otrzymywanego bia\u0142ka nie powoduje podniesienia si\u0119 poziomu cholesterolu, mimo znacznej ilo\u015bci spo\u017cywanych w tym czasie t\u0142uszcz\u00f3w. Ten wynik do\u015bwiadczenia wskazuje na mo\u017cliwo\u015b\u0107 takich proces\u00f3w w organizmie, w kt\u00f3rych dopiero nadmiar bia\u0142ka powoduje wzrost ilo\u015bci t\u0142uszcz\u00f3w w osoczu krwi.<\/p>\n Do bardzo ciekawych wniosk\u00f3w doszed\u0142 Jurij Miko\u0142ajew, lekarz z Moskiewskiego Instytutu Bada\u0144 Psychiatrycznych. Ot\u00f3\u017c wed\u0142ug niego, schizofrenia jest form\u0105 zatrucia bia\u0142kowego. Swoich pacjent\u00f3w Miko\u0142ajew leczy\u0142, uzyskuj\u0105c wspania\u0142e rezultaty, g\u0142od\u00f3wk\u0105 trwaj\u0105c\u0105 od 20 do 40 dni. Taka terapia okaza\u0142a si\u0119 te\u017c skuteczna m.in. w przypadkach zaburze\u0144 metabolizmu, egzemy, astmy oskrzelowej, nadci\u015bnienia. Przed rozpocz\u0119ciem g\u0142od\u00f3wki pacjent poddawany by\u0142 bezmi\u0119snej niskobia\u0142kowej diecie oczyszczaj\u0105cej, a po zako\u0144czeniu kuracji musia\u0142 pozosta\u0107 przy diecie jarskiej, je\u015bli nie chcia\u0142 si\u0119 narazi\u0107 na powr\u00f3t choroby.<\/p>\n Dieta prze\u0142adowana potrawami bia\u0142kowymi, skrobiowymi i cukrem prowadzi te\u017c do wad wzroku i chor\u00f3b oczu, kt\u00f3re w wielu przypadkach s\u0105 symptomem og\u00f3lnego zatrucia organizmu[8].<\/p>\n Naturali\u015bci uwa\u017caj\u0105, \u017ce ka\u017cda choroba ostra lub przewlek\u0142a jest objawem kryzysu wywo\u0142anego ci\u0105g\u0142ym stanem zatrucia, w\u0142a\u015bciwym ludziom, kt\u00f3rzy od\u017cywiaj\u0105 si\u0119 wed\u0142ug standard\u00f3w przyj\u0119tych w krajach rozwini\u0119tych . To nie same bakterie s\u0105 przyczyn\u0105 chor\u00f3b, bo przecie\u017c s\u0105 obecne w ka\u017cdym organizmie, lecz dobre dla ich rozwoju \u015brodowisko, np. ludzki organizm przesycony toksycznymi substancjami. Po\u017cywk\u0105 dla bakterii jest bowiem niestrawione jedzenie. W takim \u015brodowisku w ci\u0105gu doby z jednej bakterii powstaj\u0105 tryliony. Rodzaj choroby zale\u017cy od ilo\u015bci i rodzaju toksyn, jak r\u00f3wnie\u017c od miejsca, w kt\u00f3rym si\u0119 zgromadzi\u0142y. Bez wzgl\u0119du na to, czy choroba objawia si\u0119 jako grypa, bia\u0142aczka, astma, reumatyzm czy mia\u017cd\u017cyca, ka\u017cda jest stanem kryzysowym zatrucia organizmu, jego pr\u00f3b\u0105 samoobrony przez toksyczn\u0105 inwazj\u0105.<\/p>\n Katarzyna Lewkowicz-Siejka<\/p>\n [1] S\u0105 to: tryptofan, leucyna, izoleucyna, lizyna, walina, treonina, metionina, fenyloalanina. Niekt\u00f3rzy podaj\u0105 liczb\u0119 9 aminokwas\u00f3w egzogennych, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to histydyn\u0119, kt\u00f3ra nale\u017cy do grupy egzogennych jedynie w okresie wzrostu m\u0142odego organizmu.<\/p>\n [2] Mimo \u017ce mi\u0119so uchodzi za kompletny pod tym wzgl\u0119dem pokarm, ma niedob\u00f3r tryptofanu, metioniny i waliny. Poza tym pozytywna ocena ilo\u015bci i przyswajalno\u015bci bia\u0142ka w mi\u0119sie dotyczy tylko jego stanu surowego. Wysoka temperatura w czasie sma\u017cenia, pieczenia czy gotowania powoduje zmian\u0119 struktury chemicznej lizyny, czyli tego aminokwasu, kt\u00f3rego du\u017ca ilo\u015b\u0107 w mi\u0119sie ma decydowa\u0107 o jego wysokiej warto\u015bci bia\u0142kowej. Podobne zmiany powoduje w\u0119dzenie i suszenie na gor\u0105co.<\/p>\n [3] Problem dotyczy g\u0142\u00f3wnie lizyny, metioniny, tryptofanu.<\/p>\n [4] W tym przypadku niedob\u00f3r metioniny w ro\u015blinach str\u0105czkowych zostaje uzupe\u0142niony metionin\u0105 z ziaren zb\u00f3\u017c, a niedob\u00f3r lizyny w zbo\u017cu \u2013 lizyn\u0105 z ro\u015blin str\u0105czkowych. W ten spos\u00f3b otrzymujemy bia\u0142ko pe\u0142nowarto\u015bciowe.<\/p>\n [5] Maria Grodecka, Wszystko o wegetarianizmie, wyd. VEGA Katowice i SPAR Warszawa.<\/p>\n [6] Lancet 27.03.65. U 10 dzieci na 13 chorych nast\u0119powa\u0142 uderzaj\u0105co szybki zanik bia\u0142ych cia\u0142ek w szpiku kostnym.<\/p>\n [7] Science News 21.08.71. John Cainer dowi\u00f3d\u0142, \u017ce u kr\u00f3lik\u00f3w pozostaj\u0105cych na diecie wysokobia\u0142kowej zgrubienie naczy\u0144 krwiono\u015bnych wyst\u0119puje w znacznie wi\u0119kszym stopniu ni\u017c u kr\u00f3lik\u00f3w karmionych pokarmem t\u0142uszczowo-cholesterolowym.<\/p>\n [8] Swoje do\u015bwiadczenia zwi\u0105zane z leczeniem choroby oczu gro\u017c\u0105cej \u015blepot\u0105 opisa\u0142 w ksi\u0105\u017cce \u201eBetter Sihgt without Glasses\u201d (Lepszy wzrok bez okular\u00f3w) Harry Benjamin. Autor leczy\u0142 si\u0119 w oparciu o zalecenia dietetyczne wykluczaj\u0105ce du\u017ce ilo\u015bci produkt\u00f3w m\u0105cznych, cukru i bia\u0142ka.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Wok\u00f3\u0142 potrzeb bia\u0142kowych cz\u0142owieka oraz \u017ar\u00f3de\u0142 ich zaspokajania naros\u0142o wiele b\u0142\u0119dnych przekona\u0144. Okazuje si\u0119, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 Europejczyk\u00f3w i Amerykan\u00f3w spo\u017cywa a\u017c trzykrotnie wi\u0119cej bia\u0142ka, ni\u017c przewiduje norma \u015awiatowej Organizacji Zdrowia, cho\u0107 coraz cz\u0119\u015bciej s\u0142ycha\u0107 g\u0142osy, \u017ce i ta jest zawy\u017cona. … Czytaj dalej